Van bossen en water – de andere knop van het klimaat

GERTJAN COBELENS

Tussen 2014 en 2016 gebeurde er iets wat weinig aandacht heeft gekregen, maar dat grote gevolgen kan hebben: een enorme hoeveelheid water verdween van het land naar de oceanen om niet meer terug te keren.

Het verhaal van het missende water werd in 2024 aan het licht gebracht door Nasa-wetenschapper Matthew Rodell en collega’s in hun artikel ‘An Abrupt Decline in Global Terrestrial Water Storage and Its Relationship with Sea Level Change‘ (Surveys in Geophysiscs, 2024). Ze gebruikten daarvoor twee GRACE-satellieten die op een afstand van zo’n 220 kilometer van elkaar in formatie over de aarde scheerden om veranderingen in de zwaartekracht te meten.

Het idee erachter is dat water massa heeft en massa zwaartekracht. Wanneer een gebied meer water bevat, wordt het een klein beetje zwaarder en neemt de zwaartekracht ervan lichtjes toe. De voorste satelliet voelt die extra trekkracht als eerste, waardoor ze een heel klein beetje vooruit wordt getrokken. Door de veranderende afstand tussen de twee satellieten met precisie-instrumenten te meten, konden ze hele gebieden – met een raster van 300 bij 300 kilometer – als het ware vanuit de ruimte wegen. Op deze manier konden ze vaststellen dat de hoeveelheid water op het land tussen 2014 en 2016 met gemiddeld genomen 22 millimeter is afgenomen. En dat dat water in 2024 nog steeds niet was teruggekeerd.

Het onderzoek van Rodell e.a. laat zien dat droogte niet langer een lokaal verschijnsel is. Die droogte begon in 2014 in Zuid-Amerika, sloeg over naar Afrika, toen naar Australië en vervolgens naar het noordelijk halfrond. Aan het eind van de rit tekende 52 procent van het wereldwijde landoppervlak voor recorddroogtes.*

Je zou verwachten dat het water terugkeerde toen de regen weer op gang kwam, maar dat was niet het geval. De regen kwam wel terug, in veel gebieden heviger dan daarvoor, maar het water niet. In de media wordt de toenemende droogte meestal aan klimaatverandering toegeschreven en dat is voor een flink deel ook terecht. Een warmere atmosfeer werkt immers als een dorstigere spons. Die zorgt ervoor dat er meer regen verdampt voordat het water diep in de bodem kan doordringen. Maar het is niet het hele verhaal. ‘Veranderend landgebruik’ – die versluierende term voor ontbossing, het droogleggen van wetlands zoals moerassen en veengebieden, en de daaruit voortkomende bodemdegradatie – is eveneens een belangrijke oorzaak. Want ook een gezonde bodem werkt als een dorstige spons, die in de natte tijd water opslaat en dat water in de droge tijd stukje bij beetje aan de vegetatie afgeeft.

Telt het land minder vegetatie, dan verliest het zijn vermogen om water op te slaan. Zeker bij hevige regenval spoelt het water dan simpelweg van het land de sloten, rivieren en waterwegen in, om uiteindelijk in zeeën en oceanen te eindigen. Dat is het waterverhaal in een notendop: door klimaatverandering en ontbossing is er te weinig water op het land en te veel in zeeën en oceanen, waar het bijdraagt aan de zeespiegelstijging.

Maar ook dat is niet het hele verhaal, want ook ons watermanagement speelt een rol.

Watermanagement, de manier waarop we met water omgaan, gaat over de bouw van dammen, irrigatiesystemen, gecentraliseerde waterreservoirs enzovoorts, waardoor gescheiden watervoorraden steeds meer met elkaar verknoopt raken. De gedachte was dat die verknoping de veerkracht van het systeem zou verbeteren en water beter beheersbaar zou maken. En dat was ook zo. Maar netwerken hebben altijd een verborgen kostenpost: dat problemen die voorheen lokaal bleven, nu door het hele netwerk kunnen uitwaaieren.

Een treurig voorbeeld is Iran. Daar is het eeuwenoude systeem van qanaten, ondergrondse aquaducten die het water van bronnen naar droge woestijngebieden brachten, de afgelopen decennia vervangen door een reeks grote dammen en een handvol centrale waterreservoirs. Waar het water in die ondergrondse qanaten beschermd was tegen verdamping, liggen de grote reservoirs in de zon te bakken. Stokt de regenval, dan is een watercrisis snel in de maak. En dat is precies waar Iran nu met grote regelmaat mee te kampen heeft.

Een ander voorbeeld is het leegpompen van grote watervoerende lagen voor irrigatie, industrie en drinkwater. Het gevolg is dat het grondwaterpeil daalt en rivieren die (deels) afhankelijk zijn van dat grondwater nu de concurrentie moeten aangaan om de resterende ondergrondse waterreserve, waardoor de aquifer nog sneller slinkt. Opnieuw zie je hoe een lokaal probleem door een hele regio uitwaaiert.

Hoewel de verdamping met elke graad opwarming met 7 procent toeneemt, is verdamping op zich niet de grootste vijand. In regio’s waar enorm veel verdamping plaatsvindt, zoals het Amazonebekken, keert het gros van die verdamping in de vorm van regen weer terug, zodat het systeem in stand blijft. De centrale vraag is dus eigenlijk hoe je ervoor kan zorgen dat die extra verdamping weer terugkeert op het land in de vorm van regen. En dat is een van de twee hoofdonderwerpen van dit artikel.

Wat die GRACE-satellieten maten is niet alleen een klimaatprobleem, maar ook een probleem van ontbossing en van management; het is niet alleen een fysisch probleem, maar ook een biofysisch probleem. En dat betekent dat er meer ‘knoppen’ zijn om aan te draaien.

Ik schrijf dit artikel tijdens de loeihete zomer van 2026. Vandaag is het alweer dik dertig graden en ik doe wat veel van mijn buurtgenoten doen. Ik wandel honderd meter naar de Nieuwe Vaart en neem een duik (dat klinkt een stuk gracieuzer dan het is – denk eerder: onhandige plons). Wanneer ik uit het water klim, steekt er een bries op en ik begin onwillekeurig te huiveren. Waar komt die huivering vandaan? Volgens de thermometer op de telefoon van mijn buurvrouw is het 33 graden. Is het de wind? Gedeeltelijk. De wind zorgt ervoor dat het water op mijn huid snel opdroogt, dat het verdampt. En verdampen kost energie, veel energie, vooral wanneer dat rap gebeurt. De energie voor dat verdampen wordt onttrokken aan het dichtstbijzijnde object waarmee het water in contact staat, mijn lijf, en dus sta ik te rillen.

Terwijl het water op mijn huid verdampt, absorbeert het de warmte in mijn lichaam. Zweten werkt hetzelfde. Je zweet niet omdat zweet koud is, maar omdat zweten energie vergt. Je betaalt ervoor met je lichaamswarmte, waardoor je lichaamstemperatuur (tijdelijk) omlaag gaat. En de warmte die erdoor onttrokken wordt, gaat niet zomaar naar elders. Die wordt omhoog gevoerd, de lucht in. Wat er vervolgens met die warmte gebeurt, maakt een belangrijk deel uit van wat ik hier voor het gemak het bossen/water-verhaal noem.

Toen ik mijn artikel over klimaatgevoeligheid schreef, klonk er nu en dan een stemmetje in mijn achterhoofd: maar hoe zit het dan met die claim van Alpha Lo? Een paar jaar terug plaatsten wij van hem een artikel (Ecologie en klimaat in het licht van de vierde wet van de thermodynamica), waarin hij stelt dat er in het gebruikelijke klimaatverhaal een fundamenteel aspect ontbreekt, namelijk dat van de kleine waterkringloop (die heeft betrekking op de neerslag die niet van de oceanen wordt aangevoerd, maar die op het land valt als gevolg van verdamping van bodemvocht en het zweten van vegetatie via de bladeren, hetgeen gezamenlijk evapotranspiratie wordt genoemd) die als een dempende terugkoppeling fungeert. Voor hem is klimaatverandering een optelsom van een toename van broeikasgassen en een afname van de rol van de kleine waterkringloop als gevolg van veranderend landgebruik (ontbossing en ecologische afbraak dus).

Hoe dat nu precies in elkaar stak was me niet erg duidelijk, dus ging ik op onderzoek uit. Ik zocht bij StartPage op ‘small water cycle‘ en sneupte door de resultaten. De opbrengst was zowel intrigerend als teleurstellend. Ik vond een aantal artikelen en boeken zoals ‘Water for the recovery of the climate – A new water paradigm‘ (2007), Water in plain sight van Judith Schwartz (2019), Water always wins van Erica Gies (2022) en Cooling the climate: how to revive the biosphere and cool the earth in 20 years (2024) van de Nederlandse consulent Rob de Laet en de Britse wetenschapper, journalist en milieu-activist Peter Bunyard. En ik beluisterde een interview met de Spaanse meteoroloog Millán J. Millán, die in de jaren nul aantoonde dat de toenemende droogte in het Spaanse binnenland rechtstreeks verbonden is met ontbossing.

Uit die artikelen en boeken rijst een alternatieve visie op klimaatverandering op waarin bossen en water de hoofdrol spelen en waarin een viertal uitgangspunten centraal staan: 1) regen boven land komt zowel van zeeën en oceanen (de grote waterkringloop) als van evapotranspiratie op het land (de kleine waterkringloop); 2) bomen dragen bij aan de vorming van lage bewolking en van regen; 3) er is een rechtstreeks verband tussen toenemende droogte en ontbossing; en 4) evapotranspiratie draagt bij aan de afkoeling van het aardoppervlak.

Er waren ook zaken die ik teleurstellend vond, bijvoorbeeld dat het vaak gissen was naar de wetenschappelijke onderbouwing, dat de auteurs dikwijls de neiging hadden om het belang van broeikasgassen te bagatelliseren ten faveure van de eigen invalshoek en de korzelige framing van wij tegen ‘hullie’ – de gevestigde klimaatwetenschap – die het belang van bossen anders dan als koolstofputten maar niet willen onderkennen.

Om eerlijk te zijn, zou ik het hele onderwerp hebben laten varen als ik een tijdje terug niet op hét handboek was gestuit voor de bouw van ecologische, hydrologische en atmosferische deelmodellen voor geavanceerde aardsysteem-klimaatmodellen, Climate change and terrestrial ecosystem modelling (2019) van Gordon Bonan. Ik was benieuwd naar wat deze representant van ‘hullie’ hierover te zeggen had en tot mijn verbazing zag ik dat alle elementen (weliswaar met uitzondering van het concept van de biotische pomp – zie aflevering 25 en verder) van het bossen/water-verhaal uitgebreid in het boek beschreven staan en in keurige vergelijkingen zijn gegoten.

En passant werd ook duidelijk dat enkele van de grootste namen uit de geschiedenis van de klimaatwetenschap, zoals Jule Charney, Syukuro Manabe en Richard Wetherald, mede aan de basis hebben gestaan van een klimaatverhaal dat zich zo nadrukkelijk als alternatief presenteert.

We zitten hier dus eigenlijk met een raadsel. Hoe kan het dat de voorvechters van het alternatieve ‘bossen/water’-verhaal niet beseffen dat hun narratief helemaal niet zo alternatief is, maar diep is ingebed in de reguliere klimaatwetenschap? En hoe is het anderzijds mogelijk dat de reguliere klimaatwetenschap nog altijd (vrij) eenzijdig op broeikasgassen gericht is, terwijl haar eigen onderzoek een breder verhaal uitwijst? Dat laatste is niet helemaal waar. Veranderend landgebruik geldt wel degelijk als een van de pijlers van klimaatverandering, maar zoals gezegd gaat het dan doorgaans om de rol van bossen als CO₂-putten, niet om hun rol als min of meer autonome weerregelaars.

Kortom, er is genoeg om uit te zoeken.

De CO₂-kringloop en de waterkringloop zijn gesloten kringlopen in de zin dat exact dezelfde hoeveelheden CO₂ en water al dik vier miljard jaar door de biosfeer circuleren. Het probleem is niet dat er te veel CO₂ of te weinig water is, maar dat ze op de verkeerde plek zitten; dat er te veel CO₂ in de atmosfeer is en te weinig water op het land.

Het bossen/water-verhaal stelt dat beide problemen (op zijn minst) gedeeltelijk op te lossen zijn door op grote schaal bossen – met name tropische regenwouden – te herstellen en uit te breiden. De onderbouwing van die claim is het onderwerp van dit artikel.

De basis van het bossen/water-verhaal is dat regen ook van het land afkomstig is (de kleine waterkringloop). Dat klinkt misschien als een open deur, toch waren meteorologen er lang van overtuigd dat regen op het land uitsluitend van zeeën en oceanen vandaan komt. Natuurlijk wisten ze dat er op het land evapotranspiratie plaatsvindt, maar ze meenden dat die verdamping onvoldoende was om wolken en regen te laten ontstaan. Afleveringen 4-9 vormen een historische zoektocht naar hoe dit inzicht veranderd is. Dit zijn de afleveringen waarin Jule Charney en Syukuro Manabe en enkele andere coryfeeën uit de reguliere klimaatwetenschap hun opwachting maken. Uiteindelijk is het te danken aan het werk van Hubert Savenije en Ruud van der Ent (zie aflevering 8) dat we nu weten dat wereldwijd 57 procent van de evapotranspiratie als neerslag op het land terugkeert.

De afleveringen 10-16 geven een beetje technische achtergrond. Ze gaan over hoe wolken en regen ontstaan. In Erger dan verwacht III kwamen aerosolen uitgebreid aan bod, in deze afleveringen maken ze een comeback – zij het dit keer niet als die minuscule deeltjes die zonlicht naar de ruimte terugkaatsen, maar als kernen waarop de condensatie van waterdamp plaatsvindt. Wil er wolken- en regenvorming optreden, dan moet de waterdamp in de lucht zich ergens aan kunnen hechten. De typen aerosolen en hun aantal en omvang zijn rechtstreeks van invloed op het ontstaan van regen.

Net zoals lang gedacht is dat regen op het land alleen van de oceanen afkomstig is, bestond ook lang het idee dat die bovengenoemde aerosolen alleen een anorganische oorsprong kunnen hebben. De gedachte dat bossen hierin een belangrijke rol spelen, werd tot een paar decennia terug als onzin afgedaan. In aflevering 17-21 komen de drie hoofdrolspelers aan bod – Russell Schnell, David Sands en Frits Went– die dat beeld geleidelijk hebben doen kantelen. En in aflevering 20 komt het spraakmakende artikel ‘BVOC–aerosol–climate feedbacks investigated using NorESM‘ (Atmospheric Chemistry and Physics, 2019) van natuurkundige Moa Sporre en collega’s aan de orde, waarin ze becijferen dat alleen al de aerosolvorming door bossen in potentie tussen de 13 en 20 procent van de totale CO₂-forcering kan compenseren.

De voorgaande afleveringen gaan over het verband tussen bossen en regen, aflevering 23-25 heeft het verschil tussen voelbare en latente warmte als onderwerp. Bossen gaan anders om met de inkomende energie van de zon dan, zeg, asfalt, een betonplaat of een bakstenen muur. Die laatste zetten de energie om in voelbare warmte, een bos in latente warmte. Wanneer een oververhitte betonplaat ’s nachts afkoelt, stijgt de warmte ervan in de vorm van langgolvige infraroodstraling op, en ruim de helft van die straling wordt door de broeikasgasdeken naar de aarde teruggestuurd. Wanneer een bos oververhit raakt, beginnen bomen enorm te zweten. In de vorige aflevering hebben we gezien dat zweten (het omzetten van water in waterdamp) veel energie vergt, wat lokaal een fors afkoelend effect heeft.

Een ander effect van dat zweten is dat de latente warmte in de waterdamp opgesloten komt te zitten en dat die waterdamp (anders dan de infraroodstraling van voelbare warmte) ongehinderd opstijgt. Op zeker moment condenseert de damp tot druppels, waarbij die latente warmte alsnog in langgolvige infraroodstraling wordt omgezet. Maar dat gebeurt op grote hoogte, waar de lucht ijler is en de broeikasgasdeken verhoudingsgewijs dunner, waardoor er meer straling de ruimte in ontsnapt. Een studie uit 2011 laat zien dat als we er wereldwijd in slagen om één watt per vierkante meter voelbare warmte in latente warmte om te turnen, de aarde met 0,54°C afkoelt.

Aflevering 26-31 gaat over het concept van de biotische pomp. Het is het enige deel (afgezien dan van mijn eigen bespiegeling helemaal aan het eind) dat als controversieel kan worden aangemerkt. Heel in het kort behelst dit concept dat wanneer waterdamp op hoogte tot druppels condenseert, het volume met een factor 1.200 krimpt, waardoor er een gedeeltelijk vacuüm ontstaat. Dit snelle drukverlies heet condensatie-implosie en het ontketent een krachtige luchtstroom die – dat is althans het idee – vochtige lucht vanaf de oceaan aanzuigt en tot diep in het binnenland laat doordringen.

Vervolgens komt in aflevering 32-39 een aantal mogelijke oplossingen aan bod. Het eerste deel gaat over de vraag hoeveel bos je moet herstellen om de regen in een gebied op te krikken. Mijn voornaamste constatering luidt dat het bedroevend, frustrerend en ronduit onbegrijpelijk is dat hier in een tijd van toenemende droogte zo weinig onderzoek naar gedaan wordt. Uit het beetje onderzoek dat er wel is, volgt een bloemlezing. Het tweede deel gaat over de vraag hoeveel extra vegetatie of bos ervoor nodig is om zoveel voelbare warmte in latente om te zetten dat je de energetische onbalans van de aarde weer enigszins in evenwicht brengt (opnieuw een wezenlijke vraag waarbij de wetenschap goeddeels schittert door afwezigheid). Dit beschrijf ik aan de hand van een drietal plannen, respectievelijk van de Nederlandse hydroloog Sieger Burger, de Australische microbioloog Walter Jehne en de Britse natuurkundige en Amazone-specialist Peter Bunyard,

Tot slot (aflevering 40-43) doe ik een poging om het CO₂-narratief en de bossen/water-invalshoek tot één biofysisch verhaal samen te voegen (waarbij ik mijn gedachten onbekommerd de vrije loop laat). Mijn hypothese luidt dat het blad van de plant de schakel vormt die klimaat, droogte, CO₂ en bossen verenigt.

CO₂ blijft de belangrijkste ‘knop’ van het klimaat, maar tijdens dit onderzoek ben ik wel tot de slotsom gekomen dat bossen een volwaardige alternatieve knop vormen, die het waard is om veel uitgebreider onderzocht te worden.

Een van de redenen dat de voorvechters van het bossen/water-narratief weinig bekend zijn met de eigen wortels lijkt me een kwestie van jargon. Wie bijvoorbeeld op kleine waterkringloop zoekt mist de link met de klimaatwetenschap, aangezien die kringloop daar, in navolging van de Russische wis- en natuurkundige Mikhail Budyko, neerslagrecycling (precipitation recycling) wordt genoemd. Maar voordat ik bij Budyko uitkom, moet ik eerst nog een stapje terug doen. De grote vraag die meteorologen decennialang heeft beziggehouden is waar neerslag op het land vandaan komt.

In de jaren dertig van de vorige eeuw hadden weerstations in de VS voldoende gegevens verzameld om te weten dat zo’n twee derde van de neerslag op het land in de vorm van verdamping van de bodem en transpiratie via het gebladerte van vegetatie (evapotranspiratie) in de atmosfeer terechtkwam. De grote vraag was of die evapotranspiratie weer direct op het land zou neerkomen (de kleine waterkringloop) of eerst een omweg naar zeeën en oceanen zou maken, zodat de lucht daar verzadigd kon raken en wolken zou vormen, die vervolgens met de wind terug naar het land vervoerd werden om daar uit te regenen (de grote waterkringloop)?

In 1937 deed de Amerikaanse meteoroloog Benjamin Holzman een poging om deze vraag voor de VS te beantwoorden in zijn door het Amerikaanse ministerie van Landbouw uitgegeven studie ‘Sources of moisture for precipitation in the United States‘. Hierin concludeerde hij dat de regen in de VS van de Stille Oceaan, de Atlantische Oceaan, de Golf van Mexico en het Noordpoolgebied afkomstig was. Volgens hem waren de luchtmassa’s boven land te droog om regen te veroorzaken. Ze namen wel de verdamping op, maar pas wanneer ze naar de oceanen gewaaid waren, bevatten ze voldoende vocht om neerslag te produceren. Deze vochtige, maritieme luchtmassa’s stroomden vervolgens terug naar het land, waar ze tot regen leidden.*

In 1954 werd de conclusie van Holzman bevestigd door twee Amerikaanse hoogleraren meteorologie George Benton en Mariano Estoque. In hun artikel ‘Water-vapor transfer over the North American continent’ (Journal of Atmospheric Sciences) stelden ze dat er op het land weliswaar veel verdamping plaatsvindt, maar dat dit nog niet wil zeggen dat er voldoende verticale beweging is om die waterdamp in regen om te zetten voordat de wind die waterdamp horizontaal naar zee afvoert. In het stroomgebied van de Mississippi, zo schatten ze, kwam hooguit 10 procent van de regen van het land, terwijl de overige 90 procent van de oceanen afkomstig was.

Amerikaanse meteorologen waren niet de enigen die zich met deze vraag bezighielden. In de Sovjet-Unie was de jonge wis- en natuurkundige Mikhail Budyko in meteorologie geïnteresseerd geraakt. Hij wilde uitzoeken hoe bodems en water de energie van de zon in voelbare en latente warmte omzetten (zie aflevering 23-24), en hoe die energie vervolgens de lagere atmosfeer opwarmde en zo de waterkringloop op gang bracht. In 1948 resulteerde zijn onderzoek in het boek Evaporation under natural conditions (in 1963 naar het Engels vertaald door het Israëlische Programma voor Wetenschappelijke Vertalingen).

Een paar jaar later keerde Budyko terug naar de waterkringloop, dit keer samen met zijn collega O.A. Drozdov. Samen stelden ze een eenvoudig wiskundig model op, later bekend geworden als de Budyko-vergelijking, waarin lucht van zee landinwaarts beweegt. Op zijn reis neemt de lucht steeds een hoeveelheid verdamping op en wordt een deel van die waterdamp in regen omgezet. Op de grond dringt een deel van die regen in de bodem door, terwijl een ander deel via rivieren en het grondwater uiteindelijk weer naar zee wordt afgevoerd. De zon helpt de kleine waterkringloop op gang door verdamping en convectie (het opstijgen van warme lucht) te stimuleren. Het deel van de evapotranspiratie dat in de vorm van neerslag op het land terugkeert noemde hij de neerslagrecycling-ratio.*

In de daarop volgende decennia gingen meteorologen en hydrologen met de Budyko-vergelijking aan de slag. Het simpele model werd steeds verder uitgebreid en verfijnd (zoals we in de volgende aflevering zullen zien, gebruikte Manabe deze vergelijking in zijn eerste mondiale klimaatmodel). Met die verfijning nam ook de neerslagrecycling-ratio, het product van de Budyko-vergelijking, steeds verder toe. Dit bracht klimaatwetenschappers tot het inzicht dat regen niet alleen afkomstig is van de oceanen, maar ook van het land zelf. Voor een preciezer begrip van de verhouding tussen die twee was het echter wachten op het werk van twee Nederlandse hydrologen (zie aflevering 8).

De vraag of neerslag op het land alleen van zee komt of van een combinatie van zee en land, is niet zomaar een academische kwestie. In dat tweede geval is de toenemende droogte die overal om zich heen grijpt, niet alleen het gevolg van klimaatverandering, maar ook van veranderend landgebruik – dat wil zeggen, ontbossing.

Eigenlijk leven we onder een oceaan van lucht. Zo luidde althans het baanbrekende inzicht van Vilhelm Bjerknes, een Noorse natuurkundige en meteoroloog. Bjerkness had ontdekt dat lucht aan de wetten van de vloeistofmechanica (stromingsleer) gehoorzaamt. Dat bracht hem in 1904 op het idee om met behulp van die wetten het weer te voorspellen. Het gedrag van die oceaan van lucht wist hij in een reeks vergelijkingen te vangen (de zogenaamde primitieve vergelijkingen) die in één moeite door de basis vormden voor de atmosferische wetenschap.

Projecteer je die oceaan van lucht op een reusachtige bol en laat je die bol draaien en voeg je er aan de evenaar warmte aan toe, dan ontstaat er zowaar iets wat sterk lijkt op hoe het er op aarde aan toegaat. Je krijgt een circulerende luchtcel, waarbij lucht bij de evenaar opstijgt, in de richting van de polen stroomt, rond de 30ste breedtegraad daalt en dichter aan het aardoppervlak naar de evenaar terugstroomt. Dit is het principe van de Hadley-cel (zie aflevering 11), een van de vier grote atmosferische circulatiesystemen op aarde.

Het maken van weersvoorspellingen op basis van Bjerkness’ primitieve vergelijkingen vereiste echter zoveel rekenkracht, dat het wachten was op de eerste functionele computer. Dit is waar de briljante Hongaarse wiskundige John von Neumann (geboren als Neumann János) zijn intrede doet. Von Neumann legde niet alleen (mede) de wiskundige basis voor de kwantummechanica, de speltheorie en de cybernetica, hij was ook de vader van de moderne informatietechnologie. In die hoedanigheid stond hij aan de wieg van enkele van de vroegste computers ooit gebouwd.

In de tweede helft van de jaren veertig besefte Von Neumann dat de computer een revolutie teweeg zou kunnen brengen op het vlak van weersvoorspellingen. Voor zijn project nam hij Jule Charney in dienst, dezelfde man die dertig jaar later verantwoordelijk was voor het Charney-rapport dat het broeikaseffect wereldwijd onder de aandacht bracht.

Charney was gepromoveerd op het wiskundig modelleren van atmosferische circulatie. In zijn nieuwe baan richtte hij zich vooral op vraagstukken als de rol van warmte en wrijving in het ‘aarde/atmosfeer’-systeem en op hoe groot (of beter, klein) de rastergrootte van de simulatie moest zijn om voorspellingen te kunnen doen. Met behulp van MANIAC* slaagde Charney er begin jaren vijftig in om voor het eerst een redelijk betrouwbare weersvoorspelling te doen, zij het beperkt tot 24 uur.

In 1958 besloot Joseph Smagorinsky, directeur van het Geophysical Fluid Dynamic Laboratory (een onderafdeling van de National Oceanic and Atmospheric Administration, beter bekend als NOAA) een stap verder te gaan, van het simuleren van het weer naar het simuleren van het klimaat. Voor dat doel trok jij de jonge Japanse natuurkundige Syukuro Manabe aan die, samen met Joseph Smagorinsky en Robert Strickler, het eerste mondiale circulatiemodel ontwikkelde.* Tijdens zijn studie natuurkunde had Manabe er blijk van gegeven over een bijzonder talent voor meteorologie te beschikken, dat nu goed van pas kwam.

Het grootste hoofdbreken voor de bouw van hun circulatiemodel was het inpassen van de waterkringloop. Droge lucht liet zich makkelijk modelleren, maar zodra je er vocht aan toevoegde werd het een stuk ingewikkelder. Water kent immers verschillende vormen of fases, die elk andere eigenschappen hebben – van vast (ijs) en semi-vast (sneeuw) naar vloeibaar (water) en gas (waterdamp) – waarbij water de ene keer een koelend effect heeft en de andere keer (als waterdamp, een sterk broeikasgas) aan opwarming bijdraagt. En al die fase-overgangen en effecten lieten (en laten zich nog altijd) heel lastig in een model vangen. Daarbij kwam dat het proces van convectie, het opstijgen van warme lucht en het dalen van koude, zich nog moeilijker liet modelleren, aangezien dat op een schaal plaatsvond die veel kleiner was dan het raster van 700 vierkante kilometer van het model.

Om die reden moesten Manabe en zijn collega’s hun toevlucht nemen tot een kunstgreep. Ze modelleerden de opwaartse beweging van lucht niet dynamisch maar statisch – een truc die bekend is komen te staan als convectieve of hydrostatische parameterisatie en die nog altijd in sommige klimaatmodellen wordt toegepast. (In aflevering 30 en 31 behandel ik de kritiek op deze kunstgreep, omdat daarmee de effecten van veranderend landgebruik aan het zicht worden onttrokken.)

Nadat ze het probleem van convectie hadden ‘opgelost’, was de volgende hobbel die van de modellering van neerslag op het land. Uiteindelijk kozen ze voor het ‘emmermodel’ dat Budyko in Heat Balance at the Earths Surface (1958) ontwikkeld had: de bodem vult zich als een emmer met neerslag en smeltwater. Wanneer de bodem verzadigd is spoelt het water via rivieren of grondwater naar de oceaan. De toepassing van deze simulatie leverde een regengordel rond de tropen op en een gordel met minder regen in de subtropen – een goede benadering van de werkelijkheid.

De opvolger uit 1969 van het eerste mondiale circulatiemodel was het eerste model met ruimte voor een uitgebeende, primitieve vorm van neerslagrecycling: in theorie kon water via evapotranspiratie de atmosfeer in stijgen om in de vorm van neerslag op het land terug te keren.

In de praktijk duurt het nog tot 1984 voordat Manabe neerslagrecycling – de kleine waterkringloop – een volwaardige plek in zijn model gaf.

Zoals Vilhelm Bjerkness aan het begin van de vorige eeuw vaststelde, leven we onder een oceaan van lucht die zich volgens de wetten van de vloeistofmechanica gedraagt. Op sommige plekken is die lucht vochtig, op andere droog. Een van de griezelige ontwikkelingen van de tweede helft van de vorige eeuw was dat die lucht boven sommige continentale gebieden steeds droger werd, een proces dat verwoestijning heet (een woestijn is een gebied met een gemiddelde neerslag van minder dan 10 centimeter per jaar). Delen van China, India, Australië en Noord- en Zuid-Amerika waren in de greep van verwoestijning. De grote vraag was: waarom.

Het meest afschrikwekkende voorbeeld was de Sahara, van oudsher een gebied van steppen en savannes, bedekt met olifant- en citroengras en bezaaid met acacia’s, baobabs en palmen. In de jaren zeventig bleek dat die vegetatie rap aan het verdwijnen was en dat door de wind aangevoerd woestijnzand overal aan terrein won.

De vraag was of de afname van de regenval tot minder vegetatie leidde of dat het omgekeerde het geval was, dat het verlies aan vegetatie in minder neerlag resulteerde? Een van de mensen die zich voornam om deze vraag te beantwoorden, was Jule Charney. Na zijn baanbrekende werk aan het eerste computermodel voor weersvoorspellingen (zie de vorige aflevering) was Charney opgeklommen tot hoofd van de afdeling Atmosfeer en Oceanen van het MIT.

In 1974 ontwikkelde Charney samen met zijn collega’s Peter Stone en William Quirk een eenvoudig model voor het simuleren van vegetatie.* Uit het model rolde dat een landoppervlak met vegetatie een lager albedo heeft dan een gebied zonder vegetatie en dat die lagere albedo ervoor zorgt dat vegetatie regen veroorzaakt (een hypothese die inmiddels ontkracht is*). Het voornaamste probleem was volgens hen dat die vegetatie door dieren werd opgegeten en dat de overbegrazing die daarvan het gevolg was, wellicht de oorzaak was van de droogte in de Sahel.

Drie jaar later koos de jonge Britse meteoroloog Julia Walker voor een andere benadering van het probleem van de verwoestijning van de Sahara.* Samen met haar collega Rowntree zette ze zich aan een experiment om te zien wat er gebeurde wanneer je extra water aan de bodem toevoegde. Het resultaat was opmerkelijk. Door de verdamping koelde het water de omgeving, waardoor het temperatuurverschil met de groenere gebieden in het zuiden terugliep, de wind afnam en er minder woestijnzand werd aangevoerd. Ook stelden ze vast dat de waterdamp opsteeg om in de vorm van regen in dezelfde regio terug te keren – niet één keer, maar herhaaldelijk. Een verschijnsel dat weken aanhield, totdat die damp ten slotte wegdreef.

Met een slag om de arm zijn Walker en Rowntree dus de eersten geweest die het bestaan van de kleine waterkringloop bewezen hebben. In hun studie stellen ze dat vegetatie met diepere wortels toegang heeft tot meer water, met meer verdamping en een sterkere (kleine) waterkringloop tot gevolg: ‘Meer vocht in de bodem leidt niet alleen tot een versterkende terugkoppeling tegen droogte, maar kan ook van belang zijn voor de stabiliteit van het klimaat, zowel met betrekking tot lokale neerslag als voor de mondiale warmtebalans.’*

Niet alleen Charney boog zich over de relatie tussen droogte en vegetatie, ook Syukuro Manabe leverde hier een belangrijke bijdrage aan. Samen met zijn collega’s Wetherald en Yeh ontdekte Manabe dat een afwijkende hoeveelheid vocht in de bodem twee tot drie maanden kon aanhouden. Op de middelste en hoge breedtegraden kon dit soms zelfs langer dan een jaar duren. Hun artikel ging rechtstreeks in op de kleine watercyclus: ‘De grote toename van de verdamping vanaf de bodem leidde tot een toename van het waterdampgehalte in de atmosfeer, wat op zijn beurt een toename van neerslag veroorzaakte.’ Wanneer de bodem meer water kan vasthouden, volgt er meer neerslag. En terwijl het water verdampt, zo stelden Manabe c.s., koelt het verdampingsproces het aardoppervlak af – op sommige plekken wel met 5 of 6 graden – en verwarmt het het bovenste deel van de atmosfeer.

Het is een intrigerend gegeven dat enkele van de belangrijkste namen uit de ‘reguliere’ klimaatwetenschap mede aan de wieg hebben gestaan van een bossen/water-verhaal dat zich nadrukkelijk als ‘alternatief’ presenteert. Voor zijn werk aan klimaatmodellen ontving Manabe de Nobelprijs voor natuurkunde en Manabe en Wetherald tekenden voor wat als het belangrijkste artikel uit de geschiedenis van de klimaatwetenschap geldt.* Op zijn beurt was Jule Charney de auteur van het al even invloedrijke Charney-rapport. Toch onderkenden deze belangrijke vertegenwoordigers van de gevestigde klimaatwetenschap niet alleen dat neerslag mede van het land komt, maar ook dat vegetatie en het vermogen van de bodem om water vast te houden van invloed is op de lokale regenval. Bovendien zagen ze die lokale waterkringloop als een belangrijk onderdeel van de wereldwijde waterkringloop. En stelden ze dat beboste gebieden via verdamping en transpiratie tot afkoeling leiden.

Misschien dat het alternatieve beeld van bossen en water, hoewel nog steeds alternatief in de mate waarin ze tot de mainstreamcultuur is doorgedrongen, toch niet zo alternatief is als het zich voordoet.

Spanje was ooit een weelderig land, met uitgestrekte eikenbossen en kustmoerassen. Voor de komst van de Romeinen, zo gaat het verhaal, kon een eekhoorn van de Pyreneeën naar de Straat van Gibraltar van tak naar tak springen zonder ooit de grond te raken. Maar met de uitbreiding van het Romeinse Rijk zo’n tweeduizend jaar geleden begon dat te veranderen. Eerst werden de moerassen drooggelegd om malaria te bestrijden. Daarna rukte de landbouw op, waarvoor bossen op grote schaal gekapt moesten worden. Tegen de zestiende eeuw was een groot deel van de eikenbossen verdwenen en breidde de landbouw zich almaar verder uit.* Een paar eeuwen later was het de beurt aan de industriële revolutie, die met een massale verstedelijking gepaard ging. Toen in de jaren zestig van de vorige eeuw een bloeiende toerisme-industrie ontsprong, pakte die bijzonder verwoestend uit voor de resterende kustmoerassen. Daarbij raakten belangrijke schakels van de waterkringloop onder parkeerterreinen, kunstmatige zandstranden en hotels bedolven.

In de jaren negentig begon men zich in Spanje ernstig zorgen te maken over de verdroging van het binnenland. In grote delen viel er veel te weinig regen. In zijn lange artikel ‘Millán Millán and the Mystery of the Missing Mediterranean Storms‘ geeft de Amerikaanse dichter, schrijver en klimaatactivist Rob Lewis een uitgebreide beschrijving van hoe de Spaanse meteoroloog Millán J. Millán in die tijd door een lid van de Europese Commissie gevraagd werd om de zaak te onderzoeken. Milláns conclusie luidde dat ontbossing, landbouw, bodemdegradatie en uitdijend stedelijk gebied de grote boosdoeners waren.*

In weilanden verdampt immers aanmerkelijk minder water dan in bossen en in woonwijken verdampt weer veel minder water dan in weilanden. Al met al vond er boven land niet langer voldoende verdamping plaats om de vochtige lucht die door de oceaan werd aangevoerd tot voorbij het verzadigingspunt te duwen waarop er regen ontstond.

Millán vatte zijn analyse in poëtische bewoordingen samen: ‘water brengt water voort, de bodem is de baarmoeder en vegetatie de vroedvrouw.’ Nou ja, uiteraard brengt water niet letterlijk water voort – er is simpelweg een gegeven hoeveelheid water die in een eindeloze kringloop over de planeet rondgaat. Maar waar we bij water meestal denken aan oceanen en rivieren en gletsjers en ijskappen en wolken, bevatten ook levende dingen water. Zo bestaan mensen voor zo’n 60 procent uit water, vogels voor 75 procent, vissen voor 70 tot 85 procent en planten en bomen voor tussen de 80 en 90 procent. De hoeveelheid water die een gebied bevat, is dus voor een flink deel afhankelijk van hoeveel leven er aanwezig is. Hoe meer leven, hoe meer verdamping.* Hoe meer verdamping, hoe groter de kans dat er wolken ontstaan waaruit het kan regenen.

Millán ziet de bodem als de baarmoeder aangezien die het water vasthoudt. Al is het strikt genomen niet de bodem die het water vasthoudt, maar het bodemleven: de rijke verzameling aan microben die ervoor zorgen dat de bodem als een spons werkt. Opnieuw, hoe meer leven in de bodem, hoe meer water die bodem kan vasthouden. Hoe meer water die bodem vasthoudt, hoe meer vegetatie er kan groeien. Hoe meer vegetatie er groeit, hoe meer verdamping en fotosynthese er plaatsvinden en hoe meer koolstof de bodem kan absorberen. Het is een zichzelf versterkende terugkoppeling die, ondergronds en onzichtbaar voor het oog, als een baarmoeder water ‘baart’ en koolstof opslaat.

Tot slot fungeert vegetatie als de vroedvrouw omdat die niet alleen het ‘leven schenkt’ aan de verdamping die – in combinatie met de aanvoer van vochtige oceaanlucht – regen voortbrengt, maar ook aan bio-aerosolen (zie aflevering 18 en verder) die een belangrijke rol spelen bij de wolkenvorming.

De belangrijkste ontdekking van Millán is dat de lucht die van de Atlantische Oceaan en de Middellandse Zee wordt aangevoerd gemiddeld genomen zo’n 14 gram water per kubieke meter lucht bevat, wat onvoldoende is om wolken te vormen. De minimale hoeveelheid vocht voor wolkenvorming bedraagt 21 gram. Dat verschil van 7 gram was voorheen goedgemaakt door de evapotranspiratie van de aanwezige vegetatie. Maar met de ‘asfaltering’ van het landschap werd die cruciale 7 gram steeds minder vaak gehaald, met minder wolkenvorming en dus minder neerslag tot gevolg.

Een andere ontdekking van Millán is dat het gebrek aan regen in Spanje tot overstromingen elders in Europa kan leiden. Uit de gegevens die hij verzamelde, blijkt dat wanneer vochtige lucht niet kan neerslaan, die samen met vervuilde lucht van auto’s en fabrieken gaat circuleren om zo atmosferische lagen te vormen, waarin zich grote hoeveelheden water ophopen die boven de kustlijn blijven hangen. Al dat vocht wordt vervolgens naar andere delen van Europa geblazen en veroorzaakt daar enorme stortregens. Bij gevolg is de toename van extreme regenval, aldus Millán, niet alleen het resultaat van een opwarmend klimaat, maar ook van veranderend landgebruik.

Hij pleitte niet alleen voor herstel van de vegetatie als buffer tegen extreme regenval, maar ook voor het herstel van een benadering van klimaatverandering die op twee pijlers rust: de uitstoot van broeikasgassen én veranderend landgebruik (zie aflevering 9).

In de jaren negentig van de vorige eeuw nam de Nederlandse hydroloog Hubert Savenije het stokje over van Charney, Walker en Rowntree (zie aflevering 6). Ook Savenije boog zich over het proces van neerslagrecycling in de Sahel en deed daarvan verslag in zijn artikel ‘Does moisture feedback affect rainfall significantly?‘ (Physics and Chemistry of the Earth, 1995). Hierin schreef hij:

‘Het lijkt erop dat de vochtkringloop via de vegetatie de belangrijkste voorwaarde is voor regenval in de Sahel. […] Verwoestijning, bodemdegradatie en het optreden van droogtes zijn problemen van een mondiale omvang die voornamelijk door de mens veroorzaakt zijn. […] Onderzoek wijst uit dat de gevolgen van veranderend landgebruik een grotere rol spelen bij het verklaren van regionale klimaatveranderingen, het optreden van droogtes en woestijnvorming dan het broeikaseffect. Het belangrijkste mechanisme in dit verband is de terugkoppeling van vocht naar de atmosfeer door verdamping uit de vegetatie, die nodig is om de neerslag op het continent in stand te houden. […] Met name in semi-aride continentale regio’s is dit het overheersende probleem, […] In dit licht is het opmerkelijk dat er in de internationale onderzoekswereld zo weinig aandacht wordt besteed aan de analyse en kwantificering van vochtterugkoppelingsprocessen, terwijl er enorm veel onderzoek aan klimaatverandering en de voorspellingen van mondiale klimaatmodellen gewijd wordt, die geen tastbare maatregelen zullen opleveren die lokaal kunnen worden toegepast.’

In de vijftien jaar die volgden, raakte Savenije – sinds 1994 hoogleraar Water Resources Management bij UNESCO-IHE in Delft – steeds gefrustreerder over het gebrek aan reactie vanuit de bredere hydrologische gemeenschap op zijn bevindingen, met name de cruciale rol die hij aan neerslagrecycling had toegedicht. Ook ergerde hij zich eraan dat de methode die hij 1995 ontwikkeld had voor het kwantificeren van vochtrecycling geen bredere ingang vond.

Dat veranderde toen een van zijn masterstudenten, Ruud van der Ent, in 2009 meldde dat hij van plan was om het proces van vochtrecycling wereldwijd in kaart te brengen. Met behulp van geavanceerde methoden berekende Van der Ent de neerslag- en verdampingssnelheden op basis van meteorologische gegevens en samen met Savenije publiceerde hij een reeks kaarten voor de neerslag- en evaporatierecycling in hun artikel ‘Origin and fate of atmospheric moisture over continents‘ (Water Resources Reasearch, 2010).

De kaart van de neerslagrecycling laat zien hoeveel neerslag in een gebied afkomstig is van evapotranspiratie op datzelfde continent. Wereldwijd geldt dat 57 procent van de evapotranspiratie in de vorm van neerslag op hetzelfde continent terugkeert. Met uitzondering van delen van de Amerikaanse westkust is ongeveer 40 procent van de regen in Noord-Amerika afkomstig van evapotranspiratie op het land. Voor Europa, het Midden-Oosten en Noordwest-Azië is dat tussen de 60 en 80 procent. Datzelfde percentage gaat ook op voor het midden van Zuid-Amerika (waarbij de meeste neerslag uit het Amazonegebied komt) en een groot deel van de Sahel (waar de meeste regen uit het Congobekken afkomstig is). Voor Noord-China geldt dat een flink deel van de regenval daar oorspronkelijk uit West-Europa afkomstig is. Zelfs in een typisch kustgebied als Nederland is zo’n 30 procent van de regen het resultaat van recente verdamping boven land.

Wat deze kaart bovenal laat zien is hoe afhankelijk gebieden, die op hetzelfde continent soms wel duizenden kilometers uiteen liggen, van elkaar zijn. Zo is het noordelijk deel van China er rechtstreeks bij gebaat dat West-Europa meer aan ecologisch herstel doet, en is het midden van Zuid-Amerika er veel aan gelegen dat de ontbossing in het Amazonegebied gestopt wordt. En de woestijnvorming in de Sahel kan een halt worden toegeroepen wanneer de grootscheepse houtkap in het Congobekken wordt stopgezet.

Van Holzman naar Savenije en Van der Ent hebben meteorologen en hydrologen een lange weg afgelegd, van de overtuiging dat regen boven land alleen van zeeën en oceanen afkomstig is, naar het inzicht dat land en oceaan een even belangrijke rol spelen.

In aflevering 7 zagen we hoe de Spaanse meteoroloog Millán Millán voor een terugkeer pleitte naar een tweeledige benadering van klimaatverandering – broeikasgassen én veranderend landgebruik. Volgens Millán was die benadering tot de oprichting van het IPCC in 1989 staande praktijk geweest.

In zijn derde artikel over Millán wijst Paul Lewis 1979 als het spiljaar aan. Dit was het jaar waarin de World Meteorological Organization (WMO) het tot dan toe meest ambitieuze rapport ooit over klimaatverandering publiceerde, ‘World Climate Congress: A Conference of Experts on Climate and Mankind’ – een verzameling van 28 papers die gezamenlijk een boekwerk van dik 700 pagina’s opleverden. Het rapport vormde de apotheose van de tweeledige benadering, waarin net zoveel aandacht werd besteed aan broeikasgassen als aan veranderend landgebruik.

Uit het voorwoord: ‘Door de uitstoot van de producten van onze industriële en agrarische samenleving beïnvloeden we nu de stralingsprocessen in de atmosfeer en wellicht ook de circulatie ervan. Door ons landgebruik beïnvloeden we nu de grensprocessen tussen de aarde en de atmosfeer.’ De sectie ‘Influences of Mankind on the Climate System’ bevatte een bijdrage van Ted Munn (de mentor van Millán Millán) die opende met de vaststelling: ‘De mensheid beïnvloedt het milieu al duizenden jaren, en sommige van deze ingrepen hebben gevolgen voor het klimaat. Wanneer er bijvoorbeeld een bos wordt gekapt of een weg wordt aangelegd, verandert de lokale warmte- en waterbalans.’

1979 was ook het jaar van het invloedrijke Charney-rapport over klimaatgevoeligheid. Het rapport was een uitvloeisel van een verzoek van de National Research Council aan Jule Charney om de effecten van de rap toenemende CO₂-uitstoot in kaart te brengen. Een uitgelezen clubje klimaatwetenschappers trok zich terug in Woods Hole, Massachusetts, om de toenmalig beschikbare klimaatmodellen te evalueren en een poging te doen de gevoeligheid van het klimaat voor CO₂ vast te stellen. Het resultaat was een dun rapport (22 pagina’s) dat tot een ‘harde’ schatting van de klimaatgevoeligheid kwam: bij een verdubbeling van de CO₂-concentratie van 280 ppm naar 560 zou de mondiale temperatuur met tussen de 1,5 en 4.5°C stijgen, met 3°C als meest waarschijnlijke cijfer.

Het rapport sloeg in als een bom, zo schrijft Lewis, en was voer voor een sterk gepolariseerd maatschappelijk debat. Hoe harder het kamp van ‘fossiele’ lobbyisten de rol van CO₂ bagatelliseerde, hoe heftiger het kamp van milieuactivisten het belang van CO₂ benadrukte. Het onbedoelde gevolg was dat de tweede pijler, die van veranderend landgebruik, in alle ophef langzaam maar zeker uit het zicht verdween.

Een andere reden voor de geleidelijke teloorgang van de tweede pijler was dat de beoogde oplossing voor klimaatverandering – een soepele energietransitie in 50 jaar, zoals we in Erger dan verwacht I zagen – zich lastig liet verenigen met ecologisch herstel. Van meet af aan was duidelijk dat die energietransitie een fors beslag op de beschikbare grond zou leggen en met een industrialisatie van het landschap gepaard zou gaan.*

In een reeks workshops en conferenties probeerde de WMO aan de tweeledige benadering vast te houden, maar eind jaren tachtig was ze tot een compromis bereid. Het IPCC zou zich over de broeikasgas-kant ontfermen terwijl de ‘veranderend landgebruik’-pijler in 1987 werd ondergebracht bij het veel minder bekende International Geosphere-Biosphere Program (IGBP). Dit programma werd geacht zich met global change bezig te houden en nadrukkelijk niet met klimaatverandering. Ondergefinancierd en door de pers en de bredere klimaatgemeenschap goeddeels genegeerd, werd het IGBP in 2015 opgeheven en omgevormd tot een particuliere organisatie met de naam Future Earth.

Enkele jaren voor zijn dood in 2024 schreef Millán aan Rob Lewis: ‘Ik realiseer me net dat ik misschien wel de laatste levende vertegenwoordiger van de “tweeledige theorie” van klimaatverandering ben.’

Gelukkig loopt het verhaal hier niet ten einde. De laatste jaren ontwikkelt de klimaatwetenschap zich juist in de richting van Milláns visie, niet ervandaan. Het begrip biofysisch (de tweeledige benadering in een woord) wordt in klimaatverband steeds meer gemeengoed. Zo publiceerde het World Resources Institute in 2022 het rapport ‘Not Just Carbon: Capturing All the Benefits of Forests for Stabilizing the Climate from Local to Global Scales‘, tekenden Sara Blichner en James Weber voor het artikel ‘Missing the forest for the trees: The role of forests in Earth’s climate goes far beyond carbon storage‘ (Bulletin of the Atomic Scientists, 2024), leverde Taina Yli-Juuti (e.a.) het artikel ‘Significance of the organic aerosol driven climate feedback in the boreal area‘ (Nature Communications, 2021) af en waren Peter Bunyard, Rob de Laet en Ali Bin Shahid in 2025 verantwoordelijk voor ‘In Defence of the Biotic Pump‘ (Journal of Atmospheric Science Research, 2025).

Ook Nederland laat zich niet onbetuigd. In 2023 publiceerde het H₂O-podium van de KNW ‘Regen zaaien of regen oogsten? De rol van de kleine waterkringloop in het klimaatbestendig maken van Nederland‘. En de hoofdauteur van dit artikel, Jessica Ruijsch van de Wageningen University, heeft meerdere publicaties* op haar naam over de relatie tussen klimaat en landherstel in Afrika.

Nogmaals, dit doet allemaal niets af aan de belangrijke rol van CO₂ in het klimaat. CO₂ is alleen niet het hele verhaal.

We hebben het allemaal weleens gedaan, op een mooie zomerdag, liggend op je rug staren naar die majestueuze happen suikerspin die traag door het uitspansel schuiven. Wolken zijn een fantastisch verschijnsel. Ze spelen niet alleen een cruciale rol in de waterkringloop op aarde, maar ook in het klimaat, want ze weerkaatsen veel meer inkomend zonlicht dan ijs en sneeuw (zie aflevering 15 uit het artikel ‘Erger dan verwacht III’). In deze aflevering en de volgende kijken we heel in het kort naar de belangrijkste manieren waarop wolken ontstaan, hoe ze zich over de wereld verplaatsen, welke rol bossen daarbij spelen en tot slot hoe waterdamp zich aan minuscule aerosolen hecht om regen te produceren.*

Wolkenkunde is een uitermate complex vakgebied. Toch is het ontstaan van wolken op het allerbasaalste niveau tot drie simpele regels in te dikken:
1. Opstijgende lucht koelt af
2. Warmere lucht kan meer waterdamp bevatten dan koudere lucht
3. Warmere lucht is lichter dan koudere lucht.

Opstijgende lucht koelt af omdat hoe hoger je komt, hoe lager de luchtdruk is (er is simpelweg minder lucht boven je). Gassen reageren op een lagere luchtdruk door uit te zetten. Uitzetten vergt energie en dat gaat ten koste van de warmte. De Kilimanjaro vormt hier een fraaie illustratie van. Aan de voet van de berg is het tropisch warm, terwijl de top op een hoogte van zo’n 5 kilometer permanent met sneeuw is bedekt.

Ook op een warme, onbewolkte dag bevat de lucht altijd wat waterdamp. Trakteer je jezelf op zo’n zomerse dag op een koud pilsje, dan zie je hoe druppeltjes zich op het bierglas vormen. Dat is condensatie. In de atmosfeer verloopt die condensatie een stuk ingewikkelder (dat is het onderwerp van aflevering 13-16), hier beperk ik me ertoe dat opstijgende lucht op zeker moment een verzadigingspunt (het dauwpunt genoemd) bereikt, waarna die lucht niet nog meer waterdamp kan bevatten. Het dauwpunt is het moment dat wolken kunnen ontstaan. Treedt er inderdaad wolkenvorming op, dan heet dat het condensatieniveau.

Zoals gezegd kan warmere lucht meer waterdamp bevatten dan koudere lucht. Heeft een luchtmassa (in de meteorologie noemt men zo’n massa een luchtpakket) een temperatuur van 5°C, dan ligt het dauwpunt – de maximale hoeveelheid waterdamp die een wolk kan bevatten – bij (net iets meer dan) 5 gram per kubieke meter lucht. Heeft het luchtpakket een temperatuur van 20°C, dan ligt het dauwpunt op ruim 15 gram.

Aangezien stijgende lucht afkoelt en koudere lucht minder waterdamp kan bevatten, wordt het dauwpunt vroeg of laat altijd bereikt. Neem een luchtpakket van 20°C dat per kubieke meter 5 gram waterdamp bevat. Hierboven zagen we dat het dauwpunt voor 5 gram waterdamp op 5°C ligt. Wil er condensatie optreden, dan moet dat luchtpakket van 20°C dus net zolang stijgen totdat het tot die 5°C is afgekoeld. De algemene vuistregel is: hoe warmer en droger een luchtpakket, hoe langer het duurt voor het dauwpunt bereikt wordt en hoe hoger een luchtpakket moet opstijgen om wolken te vormen (het condensatieniveau).*

Omdat warmere lucht lichter is dan koudere lucht stijgen er voortdurend luchtpakketten op (dat wordt convectie genoemd). Dat stijgen gaat niet uniform, omdat de lucht aan het aardoppervlak de temperatuur van de ondergrond aanneemt. Op een zonnige zomerdag wordt het boven een asfaltweg bijvoorbeeld veel warmer dan boven een naastgelegen bos of meer (de bekende trilling boven een snelweg is niets anders dan het opborrelen van oververhitte luchtpakketten). Onder deze conditie zal een luchtpakket boven een snelweg dus sneller opstijgen dan boven een bos of meer.

Een opstijgend luchtpakket wordt doorgaans binnen een paar minuten gevolgd door een nieuw pakket. Omdat het eerdere luchtpakket de atmosfeer erboven al lichtjes heeft opgewarmd, koelt het nieuwe pakket iets minder snel af dan zijn voorganger (het hoeft minder energie in uitzetten te steken), waardoor het net iets sneller opstijgt. Op deze manier kunnen opwaartse luchtstromen ontstaan. Zo’n opwaartse luchtstroom veroorzaakt een lagedrukgebied aan het aardoppervlak.* En die lagere druk trekt lucht uit de omgeving aan waardoor wind ontstaat.

Ook wind speelt een rol in de wolkenvorming, met name wanneer opstijgende waterdamp wordt opgenomen in een van de vier grote atmosferische circulatiepatronen op aarde. Daar gaat het over in de volgende aflevering.

De vorige aflevering was een uiterst versimpeld lesje wolkenfysiologie, in deze aflevering gaat het over de rol van de vier grote atmosferische circulatiepatronen bij de wolkenvorming. Die circulatiepatronen zijn de onderling verbonden Hadley-cel, Ferrel-cel, polaire cel en de zonale Walker-cel. De eerste drie bewegen van de tropen naar de polen en nummer vier trekt van oost naar west langs de evenaar.

Figuur 1: Een schematisch beeld van het algemene circulatiepatroon in de atmosfeer.

Rond de evenaar is de kracht van de zon het grootst en dus wordt de lucht daar het sterkst opgewarmd. Die warme lucht stijgt op en trekt richting de polen. Vervolgens daalt die lucht rond de 30ste breedtegraad (in de subtropen), waar ze afkoelt en dichter op het aardoppervlak naar de tropen terugkeert. Deze kringloop wordt de Hadley-cel genoemd. Tijdens het opwaartse deel van de Hadley-cel stijgt de waterdamp op, waardoor wolken ontstaan.

De Ferrel-cel bevindt zich op beide halfronden tussen de 30ste en 60ste breedtegraad en is essentieel voor de energie/warmte-overdracht van de tropen naar de polen. Ze is een zogenaamde indirecte circulatiecel in de zin dat ze niet door een temperatuurverschil wordt aangedreven, maar door de circulatiepatronen van de Hadley-cel en de polaire cel. Dicht op het aardoppervlak stroomt de lucht van de 30ste naar de 60ste breedtegraad, om dan op grotere hoogte terug te keren. In de Ferrel-cel ontstaan wolken voornamelijk wanneer warme lucht uit de subtropen botst op koude lucht uit de poolgebieden, waardoor de warme lucht gedwongen wordt om op te stijgen. Die opstijgende lucht koelt vervolgens af en de waterdamp in de lucht condenseert op microscopisch kleine deeltjes (aerosolen) en vormt zo wolken.

In de polaire cel beweegt koude, dichte lucht van de Noord- en Zuidpool naar grofweg de 60ste breedtegraad, om daar – relatief opgewarmd – op te stijgen en op grote hoogte naar de polen terug te stromen. Tijdens dat opstijgen koelt de lucht weer af, waardoor de relatieve vochtigheid toeneemt en waterdamp tot waterdruppels of ijskristallen condenseert, wat wolken vormt.

De zonale Walker-cel is een grootschalig patroon van luchtcirculatie in de tropen, dat van oost naar west langs de evenaar beweegt en de passaatwinden aanjaagt. Die passaatwinden blazen het warmere oppervlaktewater van de oostelijke kant van de Stille, Indische en Atlantische Oceaan naar de westelijke. Dat warmere water verdampt en vormt vervolgens wolken. Op grotere hoogte stroomt die lucht over de oceanen terug om ten slotte weer te dalen, zodat het hele proces opnieuw kan beginnen. In normale jaren verschijnen die wolken aan één kant van deze oceanen. Tijdens El Niño-jaren verzwakken de passaatwinden echter, of draait de richting om, waardoor het warme water terugstroomt en de positie van de bewolking boven de oceaan verschuift. Het effect is dat Zuid-Amerika meer regen krijgt en Australië en Indonesië minder.

Naast deze vier atmosferische circulatiepatronen zijn er nog twee windtypen die een rol spelen in de wolkenvorming. De eerste zijn straalstromen, smalle stroken van snel bewegende winden die in het bovenste deel van de atmosfeer van west naar oost stromen. Die straalstromen vormen een golvend patroon dat ontstaat doordat koude lucht van de polen in contact komt met warme lucht van de evenaar. Naarmate het temperatuurverschil tussen de polen en de tropen afneemt (zie aflevering 6 van ‘Erger dan verwacht II), verzwakken ook de straalstromen en gaan ze meer meanderen en slingeren. Hierbij brengen ze meer lagedrukgebieden met hun bijbehorende wolken en regen met zich mee.

Figuur 2: Verschillende patronen van de straalstroom.

Het andere windtype bestaat uit atmosferische rivieren, lange, smalle stroken vocht en wolken die water vanuit de tropen naar hogere breedtegraden transporteren. Door de combinatie van de draaiing van de aarde en wereldwijde temperatuurverschillen ontstaan er windpatronen die de wolken in deze smalle stroken bijeendrijven. Wanneer deze atmosferische rivieren het land bereiken, kunnen daar enorme hoeveelheden regen uit vallen.

In de volgende aflevering komt een andere manier waarop wolken ontstaan aan de orde.

Al die grote windsystemen spelen een belangrijke rol in de wolkenvorming, maar boven land hebben die systemen vaak een duwtje in de rug nodig om wolken te laten ontstaan. Dat duwtje wordt geleverd door de vegetatie, met name door grote, intacte bossen. Boven die bossen ontstaan vaker wolken, omdat de verdamping uit die bossen ervoor zorgt dat de vochtige lucht die vanaf de oceanen het land inwaait een luchtvochtigheid kan bereiken die hoog genoeg is (het dauwpunt) om wolken te baren. Bovendien remmen die bossen de wind af, waardoor de kans toeneemt dat de waterdampmoleculen die door de oceanen worden aangevoerd in contact komen met de waterdampmoleculen die van lokale verdamping afkomstig zijn.

Dankzij het werk van Hubert Savenije en Ruud van der Ent (zie aflevering 8) weten we dat gemiddeld genomen zo’n 57 procent van de neerslag boven land aan de vegetatie op het land te danken is (de kleine waterkringloop) en 43 procent door de oceanen wordt aangevoerd (de grote waterkringloop). Het effect van de kleine waterkringloop doet zich met name voor bij de grote regenwouden die, door de enorme hoeveelheid verdamping die er plaatsvindt, heel goed in staat zijn om de luchtvochtigheid voorbij het verzadigingspunt te duwen en zo een constante hoeveelheid wolken te genereren. In deze time-lapsevideo van de wereldwijde regenpatronen zie je dat er drie plekken op aarde zijn – het Amazonewoud, het Congowoud en het Indonesische regenwoud – waar wolken en regen meer op één plek blijven hangen.

De wolken die boven de regenwouden ontstaan, zijn dus niet alleen het gevolg van de vegetatie, maar ook van de afname van de windsnelheid boven die wouden. In hun studie ‘Changes in South American hydroclimate under projected Amazonian deforestation‘ (Annals of the New York Academy of Sciences, 2020) hebben hydroklimatoloog Francina Dominguez en collega’s aangetoond dat de afname van de regenval boven het Amazonewoud niet alleen op het conto komt van ontbossing, maar ook op een toename van de windsnelheden. Tot hun verrassing zagen ze dat met de grootschalige houtkap de wind harder begon te waaien, waardoor de waterdampmoleculen van de verdamping minder kans zagen om met de vochtige lucht van de oceanen samen te klonteren en het vocht in de lucht tot voorbij het verzadigingspunt te dwingen. Hun conclusie: bossen zorgen voor minder wind en minder wind zorgt voor meer regen.*

Een andere factor is de kwaliteit van de bodem en de hoeveelheid water die de bodem kan vasthouden. Op het eerste gezicht zou je denken dat grondwater geen invloed kan hebben op droogte- en neerslagpatronen – dat water zit immers onder de grond en komt niet in contact met de lucht. Maar water is een complex systeem; om één onderdeel te begrijpen, moet je vaak weten hoe alle onderdelen in elkaar grijpen. Een artikel in het Journal of Hydrometeorology (2016) laat zien dat grondwater wel degelijk een aanzienlijk effect heeft op de regenval, omdat het water door de wortelsystemen van de vegetatie uit de bodem naar boven wordt getrokken en vervolgens via verdamping in de lucht terechtkomt, waardoor het vochtgehalte in de lucht toeneemt. Dus ook de grondwaterstand is van invloed op de droogte- en neerslagpatronen.

De laatste jaren is er fascinerend onderzoek gedaan door het Ecoclimate Lab onder leiding van hoogleraar klimaatwetenschap Abigail Swann naar hoe ontbossing en landdegradatie in kunnen grijpen in de straalstromen en de grote atmosferische circulatiepatronen, en daarmee dus ook in de wolken- en regenpatronen op aarde. In een interview vertelt Swann: ‘Geen enkele atmosferisch wetenschapper staat erbij stil hoe vegetatie de neerslag kan beïnvloeden, hoewel daar in de wetenschappelijke literatuur al decennia sterke aanwijzingen voor te vinden zijn. […] En de ecologische gemeenschap kan er maar niet over uit […] dat planten hier daadwerkelijk van invloed kunnen zijn op planten daar.’

Vanuit eenzelfde invalshoek stelt de Russische natuurkundige Anastasia Makarieva (die mede aan de wieg staat van de theorie van de biotische pomp) dat ontbossing ertoe heeft geleid dat er meer vocht naar de oceanen wordt geblazen, wat van invloed is op het ontstaan van extreme weersverschijnselen zoals atmosferische rivieren (zie de vorige aflevering) en orkanen. Wanneer bossen gekapt worden, slaat een flink deel van het vocht in de lucht niet langer als regen op het land neer, maar waait het naar zee, met als gevolg dat de vochtigheid daar ophoopt en kan bijdragen aan het ontstaan van atmosferische rivieren en orkanen. Makarieva merkt verder op dat het gebrek aan orkanen in de Atlantische Oceaan ten oosten van Brazilië en ten westen van Congo te danken is aan het feit dat de regenwouden in het Amazonegebied en Congo al dat vocht absorberen voordat het terug waait naar de oceaan.

‘Er is veel onderzoek gedaan naar de effecten van klimaatverandering op bossen,’ aldus Swann, ‘maar er wordt zelden gekeken naar hoe veranderingen in bossen van invloed zijn op het mondiale klimaat. […] Al tientallen jaren vragen we ons af hoe we het klimaat toch goed kunnen modelleren zonder met dat ingewikkelde vegetatie-gedoe rekening te hoeven houden. […] In de klimaatwetenschap is de factor vegetatie een beetje een stiefkindje gebleven.’*

In de 19de eeuw zagen meteorologen zich voor een raadsel geplaatst. Op papier was het zo simpel: als je de lucht maar genoeg afkoelt, condenseert waterdamp tot druppels. Maar in hun experimenten gebeurde er niets. Hoe hoog ze de relatieve vochtigheid* ook opvoerden, soms tot wel meer dan 300 procent, de waterdamp zat daar maar te zitten.

De oplossing van dit raadsel heet oppervlaktespanning. Watermoleculen aan het oppervlak van een minuscule druppel worden door hun buren naar binnen getrokken, waardoor er een krommingseffect (ook wel Kelvin-effect genoemd, naar Lord Kelvin die dit voor het eerst beschreef) ontstaat. De combinatie van de oppervlaktespanning en het krommingseffect zorgt ervoor dat het oppervlak van de druppeltjes fors verkleind wordt. Hierdoor stijgt de druk binnen de druppeltjes en worden ze steeds kleiner – net zolang totdat er niets meer van ze over is.

Om wolken te vormen is er dus iets extra’s nodig: een oppervlak waarop condensatie kan plaatsvinden zonder dat die condensatie door deze energiebarrière gehinderd wordt. Zo’n oppervlak wordt een condensatiekern genoemd – een term die in 1959 gemunt is door de Australische wolkenfysicus Sean Twomey. Een kleine 20 jaar later was Twomey ook verantwoordelijk voor de beschrijving van het Twomey-effect: hoe meer condensatiekernen per kubieke meter lucht, hoe kleiner de druppels en hoe helderder de wolk. Een effect met belangrijke gevolgen, zoals we in de volgende afleveringen zullen zien.

Die condensatiekernen worden gevormd door de aerosolen* die in ‘Erger dan verwacht III‘ al uitgebreid aan bod kwamen. Deze keer gaat het niet over hun reflectieve eigenschappen, maar over het formaat van al die verschillende aerosolen en hoe dat formaat van invloed is op de wolkenvorming en de regenval. Die aerosolen zijn afkomstig van de oceanen (mariene aerosolen), van het land (landaerosolen), van het leven (bio-aerosolen) en van menselijke activiteit (antropogene aerosolen).

Mariene aerosolen → Wanneer golven breken, sproeien ze zoutdeeltjes de lucht in via een mechanisme waarbij luchtbellen barsten. Die zoutdeeltjes behoren tot de beste en efficiëntste aerosolen in de atmosfeer. Ze zijn zeer hygroscopisch, wat wil zeggen dat ze vocht in de lucht aantrekken en opnemen, en ze hebben een hoge oplosbaarheid. Hun grootte varieert van 0,5 tot 10 micrometer (een micrometer is een duizendste millimeter, afgekort als μm), waarbij welke grootte ze krijgen afhankelijk is van de windsnelheid en de intensiteit waarmee de golven breken.

Landaerosolen → De wind neemt stof mee wanneer de wrijvingssnelheden aan het oppervlak drempelwaarden overschrijden die afhankelijk zijn van de grootte van de aerosolen en de bodemvochtigheid. Dat stof kan uit bodemdeeltjes bestaan of minerale korrels – eigenlijk alles wat fijn genoeg is om te worden meegevoerd. Deze aerosolen doen het prima als condensatiekernen, maar zijn niet zo hygroscopisch als zout. Hun omvang varieert van 0,1 tot 50 μm, waarbij de fijne deeltjes in aantal overheersen.

Bio-aerosolen → Deze aerosolen zijn van uiteenlopende herkomst. Planten geven bijvoorbeeld vluchtige organische stoffen af die via oxidatie in de atmosfeer secundaire organische aerosolen vormen (omvang: 1-20 μm). Schimmels verspreiden elk jaar naar schatting 50 miljard kilo sporen in de lucht (omvang: 2-10 μm). Bacteriën worden door de wind, opspattende regen en bladbewegingen meegevoerd (omvang: 0,5-3 μm). En stuifmeel (pollen) verspreidt zich tijdens de bloeiperiodes (omvang: 10-100 μm). Daarbij zijn de grootste stuifmeelkorrels te groot om als condensatiekernen te dienen, maar gelukkig heeft de natuur daar een oplossing voor bedacht. Bij contact met water barsten ze open, waarbij tientallen ‘dochterdeeltjes’ vrij kunnen komen die allemaal als potentiële condensatiekernen dienst doen.

Antropogene aerosolen → Wanneer we dingen verbranden – bos, grasland, gewasresten, fossiele brandstoffen – ontstaat er rook, een complex mengsel van gassen en aerosoldeeltjes. In vergelijking tot de bovengenoemde aerosolen zijn deze deeltjes pas echt minuscuul (0,01-1 μm). Tot de voornaamste aerosolen die het product van verbranding zijn, behoren zwavel, organische koolstof en roet, maar ook minuscule metaaloxiden zoals flintertjes aluminium. In regio’s met veel luchtvervuiling zijn er ruimschoots meer antropogene aerosolen dan natuurlijke.

In de volgende aflevering kijken we naar de allesbepalende rol van de omvang en het aantal van die aerosolen voor de wolkenvorming en de neerslag.

In deze en de volgende afleveringen draait het om de omvang van de druppels en de fnuikende werking van luchtvervuiling op de vorming van regendruppels. Zoals we zullen zien moeten druppels een minimumomvang bereiken voordat ze sneller vallen dan de wolk stijgt en ze in regen kunnen veranderen. En aangezien antropogene aerosolen veruit het kleinst zijn, moet zo’n wolk dus meer water bevatten om uit te kunnen regenen. Maar eerst kijken we naar de verdeling van het water in een wolk over de aanwezige aerosolen.

Stel dat een wolk een halve gram water per kubieke meter lucht bevat en dat dat water gelijk verdeeld is over alle aerosoldeeltjes die in die kubieke meter lucht zitten (wat nooit helemaal het geval is aangezien die verdeling ook bepaald wordt door het formaat en de hygroscopiciteit van de aerosolen). Smeer je die halve gram water over 100 deeltjes uit, dan bevat elke waterdruppel 0,005 gram water. Gebeurt dat uitsmeren niet over 100 maar over 1000 aerosoldeeltjes, dan is die waterdruppel 10 keer kleiner. Die relatie tussen het aantal condensatiekernen (die aerosolen waaraan de waterdamp zich hecht) en het druppelformaat heet het Towney-effect. Uitgedrukt als vergelijking ziet het er zo uit: r ∝ (w/N)^(1/3), maar in de praktijk betekent het simpelweg: hoe meer condensatiekernen, hoe kleiner de druppel.

En dat Towney-effect heeft grote gevolgen. De reden is dat kleine druppels niet vallen – nou ja, ze vallen wel, maar te traag om er wat aan te hebben aangezien de wolk sneller stijgt dan de druppel valt.

In hun artikel ‘Microphysics of Clouds and Precipitation‘ (Aerosol Science and Technology, 1998) hebben Pruppacher en Klett in tabel 10.1 een overzichtje gemaakt van de radius van een druppel en zijn valsnelheid. Zo doet een druppel van 5 micrometer (μm) er met een valsnelheid van 0,003 meter per seconde (m/s) 330 minuten over om een kilometer te vallen. Bij 10 μm is de valsnelheid 0,012 m/s en wordt die kilometer in 84 minuten afgelegd. Bij 15 μm bedraagt de valsnelheid 0,027 m/s en duurt de reis 37 minuten. En bij 20 μm is die valsnelheid 0,048 m/s en suist die druppel in 21 minuten een kilometer omlaag.

Een druppel van 10 micron doet er dus 84 minuten over om een kilometer te vallen, maar helaas bedraagt de opwaartse luchtstroom in een cumuluswolk grofweg 1 tot 10 meter per seconde – honderd tot duizend keer sneller dan de druppel valt. Het gevolg is dat de druppel niet valt, maar gevangen zit op een roltrap die minstens 100 keer sneller omhoog gaat dan die druppel omlaag kan suizen.

Dit is het fundamentele probleem van de regenvorming. Wolkendruppels zitten gevangenen in opwaartse luchtstromen en kunnen niet omlaag ontsnappen. Daarvoor hebben ze een mechanisme nodig – of eigenlijk zijn het er twee*: een trage en een snelle route.

De trage route heet diffusiegroei. Waterdampmoleculen in de lucht botsen willekeurig op waterdruppels en hechten zich daaraan vast. De snelheid waarmee dit gebeurt, hangt af van de mate van superverzadiging van de waterdampmoleculen en van hoe makkelijk die moleculen zich door de lucht kunnen verspreiden. Voor de technische onderbouwing verwijs ik naar het voornoemde artikel van Pruppacher en Klett. Het voornaamste effect van diffusiegroei is dat alle druppeltjes uiteindelijk ongeveer even groot zijn, omdat de kleine druppels in dit proces veel sneller groeien dan de grote – een verschijnsel dat ‘spectrale vernauwing’ wordt genoemd.

De snelle route heet coalescentie, het samenvoegen van kleine druppels tot grote. Grote druppels vallen sneller dan kleine en dus halen de snellere druppels de langzamere in. Tijdens dat vallen botsen ze op elkaar. Als ze aan elkaar blijven ‘plakken’ (wat niet altijd het geval is, ik kom daar in de volgende aflevering op terug), is de grote druppel nog wat groter geworden. Voor die groeisnelheid zijn allerlei vergelijkingen opgesteld (opnieuw, zie Pruppacher en Klett), maar waar het op neerkomt is dat grote druppels sneller groeien, veel sneller zelfs. Berry en Reinhardt noemen dit het mechanisme van de ‘mazzel-druppel’: grote druppels worden sneller groter, vallen daardoor sneller naar beneden, waarbij ze nog meer kleinere druppels opslorpen en dus nog sneller nog groter worden…

Er is een kritische druppelgrootte waarbij de eerste (trage) route de tweede (snelle) route kruist: zo rond de 19-21 μm, hoewel de exacte waarde afhangt van de druppelconcentratie en de snelheid van de opwaartse luchtstroming. Onder de 20 μm speelt diffusie de hoofdrol. De groei verloopt traag en gelijkmatig. Boven de 20 μm hebben botsingen (coalescentie) de overhand. De groei verloopt snel en versterkt zichzelf.

En hier zit het cruciale probleem: via de route van diffusie duurt het veel te lang om die druppels tot 20 μm op te voeren, te meer omdat dit proces trager verloopt naarmate de druppels groter worden.

Om via deze route regen te genereren, hebben die druppels een zetje in de rug nodig. En daar komt het formaat van de verschillende aerosolen uit de vorige aflevering om de hoek kijken. Hoe beter de grootte en de eigenschappen van de aerosol, hoe sneller je bij die 20 μm komt.

Uit de vorige aflevering werd duidelijk dat wanneer druppels zich via de trage route van diffusie vormen, ze zonder een beetje hulp van buitenaf niet als regendruppels op aarde zullen vallen. Dat beetje hulp van buitenaf komt van de verschillende aerosolen die in aflevering 13 zijn besproken. En hier blijkt hoe groot de remmende invloed van vervuilde lucht is op de regenvorming.

In 2000 hebben Yanyang Liu en Peter Daum onderzoek gedaan naar het verschil tussen regenvorming in schone en vervuilde lucht, en ze kwamen tot de conclusie dat er op dat vlak drie cruciale verschillen zijn:

1) De grootte van de condensatiekernen. Mariene aerosolen (zoutdeeltjes) hebben in droge toestand al een grootte van 1 tot 10 micrometer (μm) en verdubbelen nog eens in omvang wanneer water op zo’n deeltje condenseert. Een korreltje zout van zeg 5 μm zwelt dus aan tot 10 μm, waardoor je al halverwege de cruciale 20 μm bent. Dit effect van mariene aerosolen is uitgebreid gedocumenteerd en kan de regenvorming aanzienlijk versnellen. Iets soortgelijks speelt ook – zij het in mindere mate – bij landaerosolen en bio-aerosolen. In vervuilde lucht zijn de condensatiekernen daarentegen heel veel kleiner. Antropogene aerosolen hebben gemiddeld genomen een omvang van 0,5 μm. Je begint vanaf nagenoeg niets en dus is het een zo goed als onmogelijke klus om tot 20 μm uit te groeien.

2) De omvang van het spectrum. Schone lucht bevat een mix van deeltjes van verschillende grootte: kleine zwaveldeeltjes afkomstig van de oxidatie van door fytoplankton geproduceerde dimethylsulfide, middelgroot stof, grote zoutdeeltjes en enorme stuifmeelkorrels. Dit zorgt voor een brede spreiding van de druppelgrootte. Sommige druppels hebben een omvang van 8 μm, andere van 20 μm. En die druppels van 20 μm beginnen onmiddellijk de druppels van 8 μm op te slorpen. Vergelijk dat eens met vervuilde lucht, waarin de deeltjes, de aerosolen grofweg allemaal even groot (of in dit geval even microscopisch klein) zijn, waardoor ook alle druppels eenzelfde (ondermaats) formaat hebben. In de woorden van Liu en Daum is hier sprake van een ‘spectraal smalle verdeling: de relatieve spreiding daalt tot 0,2-0,3, wat ze bijna tot monodispers* maakt.’

3) De druppelconcentratie. In schone lucht bevat een kubieke centimeter tussen de 100 en 300 condensatiekernen, wat betekent dat er gemiddeld genomen relatief veel water per druppel is. De druppels beginnen groter en er is meer ruimte tussen de druppels waardoor ze makkelijker vallen en eerder andere druppels beginnen op te slorpen. Vervuilde lucht kent een veel hogere druppelconcentratie. Met 1.500 tot 5.000 condensatiekernen per kubieke centimeter zijn alle druppeltjes extreem klein en zitten ze ook nog eens dicht opeen gepakt. Hierdoor kost het ze meer moeite om te vallen en andere druppels in hun val mee te nemen.

In de vorige aflevering schreef ik dat wanneer druppels op elkaar botsen ze niet altijd blijven ‘plakken’. Ik zou daar nog op terugkomen. Bij dezen. Dat heeft te maken met de botsingsefficiëntie – zie Pinsky en Khan (Journal of Atmospheric Sciences, 2000) voor de wetenschappelijke onderbouwing. Hun belangrijkste bevinding is dat de druppels voor een maximale botsingsefficiëntie van formaat moeten verschillen. Hoe groter het verschil, hoe hoger de efficiëntie.

Zoals we zagen is dat verschil in vervuilde lucht heel gering. Bijna alle deeltjes zijn er even groot. Het gevolg is dat als die botsingen al voorkomen, ze veel minder vaak blijven plakken. In schone lucht is er een breed spectrum van formaten. Die botsingen komen daar veel vaker voor en de druppels slorpen elkaar veel efficiënter op.

Liu en Daum hebben in 2002 een poging gedaan om dit verschil te kwantificeren. Hun conclusie luidt dat de autoconversiesnelheid – de snelheid waarmee het water in een wolk wordt omgezet in regen – evenredig is aan: Snelheid ∝ ε^3.5 (waarbij ε de relatieve spreiding – de standaardafwijking gedeeld door het gemiddelde – van de druppelgrootteverdeling is).* In de vergelijking heeft die ε in schone lucht een waarde van 0,45 en in vervuilde lucht van 0,22. Vul je deze waardes in de vergelijking in, dan is de snelheid van de neerslagvorming in vervuilde lucht (0.22/0.45)^3.5 = 0.09. Dat wil zeggen dat de snelheid van de neerslagvorming in vervuilde lucht met 90 procent is afgenomen.

Die afname is niet omdat verontreinigde lucht minder water bevat of omdat de opwaartse luchtstroom er plots in kracht toeneemt, maar enkel en alleen omdat in vervuilde lucht de druppelgrootte nagenoeg uniform is.