Ecologie – Economie – Energie – Ethiek – Complexiteit – Ontwrichting: dat is 4x e + c + o = 4eco. Deze zes rubrieken leveren basiskennis waarmee we kunnen inschatten hoe we er voor staan. Lees hierover meer in de inleiding in ‘Over 4eco’.
Elke rubriek bevat artikelen (die regelmatig worden aangevuld). Elk artikel bestaat uit afleveringen. Als u zich inschrijft ontvangt u elke dag een nieuwe aflevering van het lopende artikel. Neem hier een abonnement. Het is gratis.
Vanaf 26 augustus vervolgen we de reeks Paradigmaschimmel van Jan met artikel 6, ‘Kantelen – Komt de patiënt er wel doorheen?‘.
Uit de inleiding:
‘Dit artikel gaat over het kantelen bij systemen. Dat houdt in dat ze plotseling van de ene toestand in een andere overgaan. Een helder meer wordt van het ene op het andere moment troebel. Bevroren water wordt vloeibaar water, of vloeibaar water wordt waterdamp. Vandaag heeft geld een bekende waarde waarop iedereen vertrouwd. Morgen blijkt het waardeloos, hetzij doordat het vertrouwen in rook is opgegaan, of omdat er geen producten meer zijn om het geld aan te besteden.
We beginnen dit artikel met acht afleveringen met voorbeelden van kantelen. In aflevering 2 is dat de coronacrisis. In aflevering 3-5 zijn dat elf kantelpunten binnen het grotere klimaatsysteem. En in aflevering 6 is het de verdringing van het paard door de auto. In aflevering 7-9 volgt een reconstructie van de crisis van 2008 toen het financiële systeem wankelde. Het zijn dus alle voorbeelden van zaken die ons direct raakten of raken.
Bij dat kantelen hoort een stukje theorie. Dat begint in aflevering 10 en 11 aan de hand van een stoel die omvalt. In aflevering 12 komt de kritische massa bij maatschappelijke veranderingen aan bod. Aflevering 13 geeft daarvan als voorbeeld de overgang van benzineauto’s naar elektrische auto’s in Noorwegen, waarna aflevering 14 dat doortrekt naar andere vormen van transitie. Dan volgt in aflevering 15-17 weer een theoretisch blok.
Over kantelen verschenen eind 2025 bijna tegelijk twee boeken waaruit ik put voor dit artikel. Het ene is Positive Tipping Points – How to fix the climate crisis geschreven door Tim Lenton. Hij levert het eerste blokje theorie. Ook tal van voorbeelden komen van Lenton. Het andere boek is De kanteling – hoe samenlevingen kunnen veranderen geschreven door Marten Scheffer. Hieruit put ik voor het tweede blokje theorie. Zij zijn beide optimistisch over kantelen. Dat optimisme deel ik niet, zoals aan het eind van dit artikel zal blijken.
In aflevering 18 bekijken we of er in Nederland een kritische massa is om een echte transitie op gang te brengen. Aflevering 19-21 zijn daaraan bijna tegengesteld: hier is de vraag of de democratische rechtsorde de huidige aanval erop wel kan weerstaan. Die rechtsorde is ook een systeem, al kijken we er normaal niet op die manier naar. Dit deel komt geheel voor rekening van Herman Tjeenk Willing.
Daarna krijgt kunstmatige intelligentie (AI) de aandacht. Daar probeer ik in een soort momentopname de kantelpotentie ervan te laten zien in aflevering 22-25: de razendsnelle vorderingen, concrete bedreiging door hacks, het Big Brother-aspect met speciaal aandacht voor de bedrijven Anthropic en Palantir.
Je krijgt kantelpunten meestal pas in de gaten als ze zich voltrokken hebben. Welke signalen kondigen een kanteling aan? Daarover gaat aflevering 26 en ik probeer dat in aflevering 27-29 toe te passen voor een mogelijke financiële crisis.
Ik blijf bij de inbreng van Lenton en Scheffer en vooral de actualiteit toch wel met vragen zitten. Die probeer ik voor de thema’s financiën, AI, klimaat en energie te preciseren in aflevering 30-33, maar het antwoord weet ik dus niet.’
Verdere informatie vindt u onder ‘over 4eco’: over Doel en verantwoording en dat dit een project van Jan van Arkel is. De Inhoudsopgave geeft niet alleen al toekomstige titels, maar ook de titels van de artikelen die onder ‘boeken’ te vinden zijn.
Ecologie – Economie – Energie – Ethiek – Complexiteit – Ontwrichting: dat is 4x e + c + o = 4eco. Deze zes rubrieken leveren basiskennis waarmee we kunnen inschatten hoe we er voor staan. Lees hierover meer in de inleiding in ‘Over 4eco’.
Elke rubriek bevat artikelen (die regelmatig worden aangevuld). Elk artikel bestaat uit afleveringen. Als u zich inschrijft ontvangt u elke dag een nieuwe aflevering van het lopende artikel. Neem hier een abonnement. Het is gratis.
Verdere informatie vindt u onder ‘over 4eco’: over Doel en verantwoording en dat dit een project van Jan van Arkel is. De Inhoudsopgave geeft niet alleen al toekomstige titels, maar ook de titels van de artikelen die onder ‘boeken’ te vinden zijn.
Joseph Mallord William Turner, Burning of the House of Lords and Commons*, 1834, Cleveland Museum of Art
De structuur van de website
Elke rubriek heeft een eigen openingsartikel. De openingsartikelen bij Ecologie, Economie, Energie en Complexiteit vormen (in deze volgorde) samen een overzicht van onze biofysische grenzen. Ze zijn somber over de toekomst. Het openingsartikel bij Ethiek toont dat sommige mensen al zo’n 4.000 jaar geleden inzagen dat wij ecologisch verkeerd bezig zijn.
Deze vijf rubrieken monden als het ware uit in de zesde rubriek, die van Ontwrichting (zie de figuur).
Na de filosofische introductie Na de apocalyps is er bij de rubriek Ontwrichting een tweede, extra lang en veelzijdig openingsartikel met de titel Catastrofologie. U vindt bij Ontwrichting verder een dozijn artikelen over heel diverse ontwikkelingen die allemaal naar ontwrichting leiden. Ze vormen evenzoveel facetten van het grote geheel.
In het artikel Weten, doen en hopen in ‘Over 4eco’ wordt het onderscheid uitgewerkt tussen ‘wat we moeten weten?’, ‘wat we kunnen doen?’ en ‘wat we mogen hopen?’. Dit onderscheid vormt de basis van 4eco, waarbij ‘weten’ veel aandacht krijgt. Want op dat vlak maken we fouten en pas als we dat door hebben, kunnen we bepalen wat we kunnen ‘doen’, waarna we mogen ‘hopen’ dat die maatregelen goed uitpakken.
U denkt misschien, allemaal artikelen die naar ontwrichting leiden, dat hoeft voor mij niet zo; maar we kunnen onze ogen er niet meer voor sluiten – dat ontdekken steeds meer mensen. En daarbij, de artikelen zijn altijd leerzaam en vaak verrassend interessant.
Kunnen we ontwrichting omzetten in opbloei?
We moeten snel iets ‘doen’ om ontwrichting te voorkomen. Dat blijkt verre van eenvoudig, want het is ons maatschappelijk systeem zelf dat de moeilijkheden veroorzaakt. Dit vergt een ‘vooruitziende blik’, zoals in de Inleiding wordt uitgelegd. We hebben een nieuw paradigma nodig en juist die totale ommezwaai schept kansen voor opbloei in plaats van ontwrichting (zie de figuur).
Met een nieuwe rubriek ‘Hoop’ wil 4eco vanaf de zomer van 2023 proberen ook hierbij de weg te wijzen naar een juiste aanpak. Het boek Het betekenisweb van Jeremy Lent probeert hier de filosofische basis voor te leggen.