Paradigmaschimmel of elementen van een toekomstanalyse 5
Weerstand opbouwen met proeftuinen

Nu volgt een plan van mij om circulaire zonnepanelen als die uit de fabriek van Solarge (en eventueel van nog meer van dit soort bedrijven) een solide marktpositie te geven.* Mijn idee luidt als volgt:

Overheden in Europa gaan een flink aantal circulaire, gifvrije, CO₂-arme en pfas- en antimoonvrije panelen per maand kopen, bijvoorbeeld 20.000 of 50.000 per maand in Nederland, of 200.000 of 500.000 in Europa, en dat minstens vijf jaar lang. Uitsluitend producenten van circulaire, gifvrije panelen uit de Nederland/EU mogen hierop intekenen.* Zijn er meer goede kandidaten dan wordt de opdracht niet aan één bedrijf gegund maar verdeeld, opdat vele innovatieve bloemen zullen bloeien.

De prijs die aan deze fabrikanten betaald moet worden vormt een heikel punt. De dumpprijzen van de Chinese panelen lagen in 2025 zelfs een stuk onder hun eigen kostprijs. (Zie voor een klein overzicht van de actuele stand van zaken aan het eind van 2025 onder het kopje ‘Chinese zonnepanelen’ op Ecopedia.) Dus met die norm kan niemand meedoen. Mijn idee is dat een bedrijf zo’n beetje zijn eigen, niet exceptionele, kostprijs betaald krijgt, die het dan met de geboden aankoop zelf steeds omlaag moet brengen. Dan mag met een staffel. Op deze manier heeft die fabriek een stevige basis om te produceren, maar maakt het bedrijf op deze productie feitelijk geen winst. Het is geen vorm van ‘in de watten leggen’ die lui kan maken. Het gaat er om de schaalvoordelen te laten groeien. De producent kan zo nodig wel een redelijk grote fabriek bouwen omdat de gegarandeerde afzet voor minstens vijf jaar geldt. Zo’n continuïteit zorgt er dan weer voor dat de markt vertrouwen heeft in het bedrijf. Al producerend gaat de kostprijs echt wel omlaag en dan komen steeds meer commerciële klanten in beeld, in Nederland, in Europa, maar ook erbuiten.

De panelen leveren vervolgens stroom die niet meer met fossiele brandstoffen opgewekt hoeft te worden. Bij de huidige kostprijs van deze panelen en de elektriciteitsprijs is deze publieke betaling een investering die zich nu misschien in 7 à 8 jaar terugverdiend. Dat valt ruim binnen de levensduur van de panelen. (Zie het kopje ‘kosten en baten bij zonnepanelen‘ op Ecopedia.) Ze verdienen zichzelf dus met zekerheid terug. Dat moet vanuit de economische optiek van overheden (of bijvoorbeeld woningbouwverenigingen) aanvaardbaar zijn, als ze het maar door de bril van Draghi willen bekijken. (Maar het zal minder aanvaardbaar zijn, bekeken met de normen van een bedrijf als Shell, dat graag een rendement van 15 procent wil halen.)

We hebben het dus niet over een subsidie, want het is geen gift maar een (iets te dure) aankoop van een eindproduct dat de koper een opbrengst levert. De waarde van de panelen kan je op de balans zetten.* Er zit op dat bezit een rendement door die opbrengst van de zonne-energie die opgewekt wordt als compensatie van de elektriciteitskosten. Dat maakt een volkomen andere financiering mogelijk dan bij reguliere overheidsuitgaven, zoals voor een brug of in de gezondheidszorg. Je moet het benodigde beginkapitaal weliswaar lenen, maar als je er een revolverend fonds (zie ‘Revolverend fonds’ op Ecopedia) van maakt is de hele onderneming na een startfase feitelijk gratis. Je koopt dan immers nieuwe panelen met de inkomsten uit de oude. Natuurlijk hebben panelen een beperkte levensduur, maar je kunt voor minstens twintig jaar en hopelijk langer op inkomsten rekenen.

En het kan helemaal goedkoop als de overheid het benodigde geld zelf schept. Een nationale variant op de door Draghi genoemde kapitaalmarktunie zou natuurlijk een precedent vormen (en dan is het nog maar de vraag of je dan zelf geld schept, of het leent bij de banken). Maar voor een overheid die én voor het klimaat, stikstof en woningbouw, én voor defensie én voor nieuwe industrieën extra geld nodig heeft, lijkt voor specifieke zaken als deze zelf geld scheppen de beste uitweg, vooral in dit geval met kapitaalvorming. Toch gebeurt het niet. Wat is probleem?

In het Verdrag van Maastricht van 1992 is afgesproken dat alleen private, commerciële banken geld ‘uit het niets’ mogen creëren. De overheid mag dat niet. Als de overheid geld nodig heeft voor een plan als dit, moet zij dat lenen van deze banken die dat geld dan dus zelf wel ‘uit het niets’ mogen creëren. Voor de bank staat in hun boekhouding de schuldbekentenis van de overheid tegenover deze lening. Zie het bij dit idee als een hypotheek die de overheid neemt, met de panelen (in plaats van het huis) als het onderpand en waarbij de overheid in de ogen van de banken zijn verplichtingen altijd wel zal nakomen. Leent de overheid bij banken, dan betalen generaties Nederlanders (als er niet wordt afgelost) over dat gemakkelijk gecreëerde geld nog decennialang rente aan de aandeelhouders van die banken. (Ik ontleen dit aan een artikel waarvan een langer gedeelte in deze noot staat.*)

Hier wringt zich dat dit op Europees niveau moeten gebeuren, in een niet erg veelbelovend politiek-economisch krachtenspel. En hiermee zijn we er nog niet met mijn plan. Verder in de volgende aflevering.