Alle dynamische systemen gaan tenslotte ten onder, maar het mooie is dat ze het vaak zo lang uithouden. Ze hebben vier middelen om ontwrichting te voorkomen. Dat zijn bifurcaties, positieve terugkoppeling, negatieve terugkoppeling en noodmaatregelen. Je kunt tal van verschijnselen in allerlei variaties waarnemen, maar ze zijn steeds terug te brengen tot een van deze vier methoden. De vierde categorie van maatregelen is een echte categorie, niet een verzameling van reacties die onderzoekers elders niet kwijt kunnen. Zij dient voor gevallen van instabiliteit die weliswaar tijdelijk zijn maar niettemin fataal kunnen worden. De evolutie heeft deze maatregelen in allerlei vormen voortgebracht: denk aan de winterslaap, cocons en bladverlies als middelen om te ontsnappen aan de gevolgen van de winter. Zie voor noodmaatregelen aflevering 27 van het artikel ‘De natuur van de econome’ in de rubriek Complexiteit. Zie nu verder positieve terugkoppeling als middel tegen ontwrichting en negatieve terugkoppeling als middel tegen ontwrichting.

In zijn artikel ‘Technologie is niet waarde-neutraal’ in de rubriek Ethiek behandelt de Amerikaan Daniel Schmachtenberger hoe we de heerschappij van nihilistisch ontwerp zouden kunnen beëindigen. Hij stelt dat de wijdverbreide toepassing van nieuwe technologieën altijd onbedoelde gevolgen heeft en dat daarbij ook gevolgen kunnen zitten die de samenleving (kunnen) ontwrichten. Lees hierover in het kort bij technologie is niet waarde-neutraal: het artikel in het kort.

In het artikel ‘De hongerkloof’ in de rubriek Complexiteit voorziet George Monbiot dat het wereldvoedselsysteem kan instorten. Lees hierover in het kort bij Hongerkloof, uitleg complexe systemen. Hij gaat in aflevering 18 tot en met 20 in op de mogelijkheden om het voedselsysteem te herstellen.

Nog een terrein waar ontwrichting toeslaat is dat van de gifcrisis. Daarover gaat het lange artikel ‘Ontwrichtend gif – de derde mondiale crisis’ in de rubriek Ontwrichting. Lees hierover in het kort bij Ontwrichtend gif, inhoud van het artikel. De analyse en conclusies vind je in aflevering 47 tot het einde. Het ontbreekt ons hier voorlopig politiek aan middelen om ontwrichting te voorkomen.